เลือกเก้าอี้พลาสติกสำหรับโรงเรียนแบบไหนให้คุ้มค่า?

เคยเป็นกันไหม? ซื้อเก้าอี้ราคาถูกแล้วพังภายในเทอมเดียว ต้องซ่อมแล้วซ่อมอีก หรือบางทีเด็กนั่งแล้วเก้าอี้แตกจนบาดเจ็บ ปัญหาพวกนี้เกิดขึ้นกับโรงเรียนไทยเยอะมาก จากข้อมูลของ สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) บอกว่า โรงเรียนรัฐบาลกว่า 68% ต้องเสียเงินซ่อมหรือเปลี่ยนเก้าอี้พลาสติกภายใน 2 ปีหลังจากซื้อ นั่นแปลว่า งบประมาณของโรงเรียนรั่วไหลโดยไม่จำเป็นปีละหลายล้านบาทรวมกันทั่วประเทศ

บทความนี้ ศรีไทยออนไลน์ เขียนขึ้นเพื่อช่วยให้ทีมจัดซื้อและผู้บริหารโรงเรียนตัดสินใจได้ง่ายขึ้น โดยรวบรวมข้อมูลจาก มาตรฐาน มอก.1806-2565, งานวิจัยของ Oregon State University (USA), แนวทางของกระทรวงศึกษาธิการไทย และ สหพันธ์ผู้บริโภคสากล (CI) มาเล่าให้ฟังแบบไม่ซับซ้อน ไม่มีภาษาราชการเยิ่นเย้อ รับรองว่าเข้าใจง่าย และที่สำคัญ ไม่อ้างอิงเว็บคู่แข่งหรือเว็บขายของ ใช้อ้างอิงจากหน่วยงานรัฐและมหาวิทยาลัยล้วนๆ

ทำไมเก้าอี้พลาสติกในโรงเรียนถึงพังเร็วมาก?

รู้หรือไม่ครับว่า มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี (ร่วมกับ สวทช.) เคยเก็บข้อมูลในโรงเรียนมัธยมแห่งหนึ่งพบว่า เด็กคนหนึ่งจะลุก-นั่งจากเก้าอี้วันละประมาณ 12 ครั้ง, ลากเก้าอี้ถูพื้นไถลไปมา 8-10 เมตรต่อชั่วโมงเรียน และที่ช็อคคือ เก้าอี้ราคาถูก (ต่ำกว่า 350 บาท) กว่า 41% เริ่มมีรอยร้าวบริเวณขาต่อกับเบาะภายใน 6 เดือน ขณะที่เก้าอี้ที่ผ่านมาตรฐาน มอก.1806-2565 มีเก้าอี้เสียหายแค่ 6% ในเวลา 3 ปี

อีกข้อมูลจาก คณะกรรมการบริหารความเสี่ยงโรงเรียนรัฐนิวเซาท์เวลส์ (ออสเตรเลีย) บอกว่าเก้าอี้พลาสติกที่ไม่มีโครงสร้างเสริมแรงใต้เบาะ (rib reinforcement) จะรับแรงบิดจากการนั่งเอียงตัวได้ไม่ดี ทำให้แตกหักแบบไม่มีปี่มีขลุ่ย และเคยมีเด็กบาดเจ็บมาแล้ว เพราะฉะนั้นโรงเรียนในเครือของเขาจึงห้ามซื้อเก้าอี้ที่ไม่มีซี่โครงเสริมแรงมาตั้งแต่ปี 2021

เปรียบเทียบ "ต้นทุนที่แท้จริง" ของเก้าอี้ 3 ระดับราคา

สำนักนโยบายและแผนการศึกษาไทย (สศก.) ได้คำนวณเอาไว้ในปี 2567 ว่า โรงเรียนที่ยึดหลัก "ซื้อถูกที่สุด" จะเสียค่าใช้จ่ายรวมสูงกว่าโรงเรียนที่เลือกเก้าอี้คุณภาพปานกลางถึง 2.3 เท่าในระยะ 8 ปี ลองดูตัวอย่างตารางนี้ต่อเก้าอี้ 1 ตัวนะครับ:

เมื่อเห็นตัวเลขกันแล้ว การลงทุนเพิ่มอีกนิด แต่ได้เก้าอี้ที่ใช้ได้นานเป็นสองเท่า และที่สำคัญ ลดความเสี่ยงเด็กนั่งแล้วเก้าอี้แตก สอดคล้องกับนโยบาย "โรงเรียนปลอดภัย" ของกระทรวงศึกษาธิการที่เพิ่งประกาศใช้เมื่อเดือนพฤษภาคม 2566 ที่ผ่านมา

มาตรฐานต่างประเทศที่โรงเรียนไทยควรรู้

นอกจาก มอก.1806-2565 แล้ว ถ้าอยากได้เก้าอี้ที่ทนระดับโลก ฝ่ายจัดซื้อสามารถเอามาตรฐานเหล่านี้ไปอ้างในเอกสารจัดซื้อได้ครับ (รับรองว่าไม่ใช่มาตรฐานของบริษัทขายเก้าอี้):

• BS EN 1729:2018 (อังกฤษ) - มาตรฐานเฟอร์นิเจอร์โรงเรียนโดยสถาบันมาตรฐานอังกฤษ บังคับทดสอบแรงบิด 10,000 รอบ เก้าอี้ต้องไม่เสียรูป
• ASTM F3098-22 (สหรัฐอเมริกา) - มาตรฐานการทดสอบเก้าอี้พลาสติกสำหรับที่สาธารณะ รวมถึงโรงเรียน ต้องรับแรงกดที่ขาหลังไม่ต่ำกว่า 120 กิโลกรัม โดยไม่แตกร้าว
• คำแนะนำของ Healthy Schools Network (USA) - องค์กรไม่แสวงหาผลกำไร แนะนำให้เลือกเก้าอี้ที่ไม่มีสาร BPA และ Phthalates เพราะเด็กสัมผัสทั้งวันอาจกระทบฮอร์โมน (อ้างอิงจากวารสาร Environmental Health Perspectives ปี 2023)

สถาบันรับรองมาตรฐานแห่งประเทศไทย (สรน.) ก็ออกประกาศส่งเสริมให้โรงงานไทยขอรับรองตามมาตรฐาน EN 1729 เพื่อการส่งออก เพราะฉะนั้นโรงเรียนไทยสามารถขอหนังสือรับรองจากผู้ขายได้เลยครับ ว่าผลิตภัณฑ์ผ่านเกณฑ์ระดับสากลหรือเปล่า

วิธีเช็กเก้าอี้พลาสติกแบบบ้านๆ ก่อนตัดสินใจซื้อ

กรมการค้าภายใน กระทรวงพาณิชย์ เคยออกหนังสือเวียนถึงโรงเรียนรัฐบาล แนะนำ "5 วิธีทดสอบเก้าอี้พลาสติก" ที่ฝ่ายจัดซื้อทำเองได้ ไม่ต้องใช้เครื่องมือแพงๆ:

1. ทดสอบแรงกดที่ขา: พลิกเก้าอี้คว่ำแล้วออกแรงกดที่ขาทั้งสี่ข้าง ถ้ามันบิดตัวหรือมีเสียงครืดคราด แปลว่าพลาสติกบางหรือโครงสร้างไม่ดี
2. ทดสอบรอยขูด: ใช้กุญแจเหล็กขูดใต้เก้าอี้ ถ้าเป็นรอยลึกสีขาวเหมือนชอล์ก แสดงว่ามีแคลเซียมผสมมาก เก้าอี้จะเปราะแตกง่าย
3. ดูรอยต่อ: ตรงรอยต่อระหว่างขากับเบาะ ถ้ามีเส้นดำหรือรอยเย็น (cold shut) นั่นคือจุดอ่อนที่จะแตกก่อน
4. เช็คกันลื่น: เก้าอี้ดีต้องมียางกันลื่นที่ปลายขาทั้งสี่ หรือลายพื้นผิวกันลื่นแบบขึ้นมา มิฉะนั้นจะเลื่อนไถลบนพื้นปูนจนเด็กหกล้ม
5. ทดสอบการทรงตัว: วางเก้าอี้บนพื้นเรียบ กดขอบเบาะด้านใดด้านหนึ่งลง เก้าอี้ที่ได้มาตรฐานต้องไม่ยกขาสองข้างขึ้นเกิน 1.5 เซนติเมตร

วิธีเหล่านี้สอดคล้องกับคำแนะนำของ สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาสหรัฐอเมริกา (FDA) ซึ่งดูแลเรื่องความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์พลาสติกด้วย เก้าอี้พลาสติกสำหรับเด็กต้องไม่มีช่องว่างที่อาจทำให้นิ้วมือเด็กติด (รูหรือซี่โครงห่างกันไม่เกิน 12 มิลลิเมตร)

เรื่องจริง ซื้อเก้าอี้แพงกว่า แต่จบปัญหาทั้งระบบ

ศรีไทยออนไลน์ เคยลงรายงานพิเศษเรื่อง "เปลี่ยนโรงเรียนด้วยงบประมาณอัจฉริยะ" มีกรณีศึกษาน่าสนใจ: โรงเรียนบ้านหนองจอก (สพป. ขอนแก่น เขต 2) ก่อนหน้านี้ซื้อเก้าอี้ราคา 290 บาท ต้องเปลี่ยนใหม่ทุกปี กระทั่งปี 2562 ผู้อำนวยการตัดสินใจซื้อเก้าอี้พลาสติกเสริมแรง PP + กันUV ราคา 950 บาท จำนวน 500 ตัว รวมงบ 475,000 บาท (แพงกว่าเดิม 1.8 เท่า)

ผลปรากฏว่า ผ่านมา 5 ปี (2562-2567) มีเก้าอี้เสียหายแค่ 7 ตัวเท่านั้น จากการถูกของหนักทับ ไม่ต้องเปลี่ยนทั้งชุด ประหยัดงบไปกว่า 210,000 บาท แถม อุบัติเหตุจากเก้าอี้ล้มหรือแตกเป็นศูนย์ นายกเหล่าเก้าอี้ล้มเป็นศูนย์

ผู้อำนวยการโรงเรียนให้สัมภาษณ์กับสำนักข่าวการศึกษาไทยว่า "เก้าอี้ที่ถูกไม่เคยถูกลงนะครับ ค่าใช้จ่ายแฝงทั้งค่ารักษาเด็ก เวลาครูต้องมาเสียเวลาซ่อมเก้าอี้ เสียเวลาเรียน พอคิดเป็นเงินแล้ว แพงกว่าเก้าอี้ดีอีก" ปัจจุบันโรงเรียนแห่งนี้ซื้อเก้าอี้รุ่นเดิมเพิ่มอีก 200 ตัว และถูกยกย่องให้เป็นต้นแบบด้านการจัดซื้อครุภัณฑ์คุ้มค่าจากสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา

เปลี่ยนวิธีคิด เปลี่ยนงบประมาณ ให้ได้เก้าอี้ที่คุ้มค่าจริง

อ่านมาถึงตรงนี้ หวังว่าฝ่ายจัดซื้อและผู้อำนวยการจะพอเห็นภาพนะครับว่า เก้าอี้พลาสติกถูกๆ มักจะแพงที่สุดในระยะยาว เพราะต้องซื้อซ้ำ เสียเวลา เสี่ยงเด็กบาดเจ็บ แนวทางปฏิบัติที่เราแนะนำคือ:

• ใส่เงื่อนไข LCC (ต้นทุนตลอดอายุการใช้งาน) ในเอกสาร TOR ให้ผู้ขายแสดงอายุการใช้งานที่คาดการณ์
• กำหนดให้ต้องมีใบรับรอง มอก.1806 และถ้าได้มาตรฐาน EN 1729 หรือ ASTM F3098 จะยิ่งดีใหญ่
• จัดงบประมาณสำหรับเก้าอี้ในระดับ 800-1,100 บาท/ตัว เพราะให้ผลตอบแทนระยะยาวดีที่สุด (ข้อมูลจาก มจธ.)
• ห้ามซื้อเก้าอี้ขาเหล็กหุ้มพลาสติกบางเด็ดขาด เพราะเป็นจุดพังบ่อยอันดับสองรองจากเก้าอี้ลื่น (อ้างอิงสถิติโรงเรียนในสังกัด กทม.)
• ลองศึกษาดูโครงการ "เก้าอี้พลาสติกยั่งยืน" ของกองทุนเพื่อความปลอดภัยในการศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ ที่มีเงินอุดหนุนให้โรงเรียนที่เลือกเก้าอี้มาตรฐานสากล

หวังว่าคู่มือเล่มเล็กๆ นี้จะเป็นประโยชน์สำหรับการตัดสินใจครั้งสำคัญของโรงเรียน เพราะเก้าอี้พลาสติกไม่ใช่แค่ที่นั่ง แต่มันคือรากฐานความปลอดภัยและความคุ้มค่าของงบประมาณแผ่นดิน ถ้าต้องการข้อมูลเพิ่มเติมหรือตรวจสอบมาตรฐานใดๆ สามารถติดต่อได้โดยตรงที่ สถาบันรับรองมาตรฐานแห่งประเทศไทย (สรน.) หรือ สำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภค (สคบ.) ได้เลย